ژێنێڕاڵ حسەین یەزدانپەنا:قازی محه‌مه‌د سوقراتی زه‌مان

 

قازی محه‌مه‌د… سوقراتی زه‌مان
له‌ نێوان سوقرات(سوکرات) و پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د دا هێندێک وێکچوونی دیار له‌ ژیان و مه‌رگیاندا هه‌یه‌.
سوقرات له‌ ساڵی 469 ی به‌ر له‌ زایین، له‌ گوندێکی بناری شاخی «لیکابتوس» له‌ نزیک ئاتێن(ئه‌سینا) له‌دایک بووه‌. له‌ ته‌مه‌نی 70 ساڵیدا گیرا و حوکمی ئێعدامی به‌ خواردنی ژه‌هر له‌سه‌ر جێبه‌جێ کرا. پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د ساڵی 1900ی زایینی له‌ شاری مهاباد، ئه‌و شاره‌ی 46 ساڵ دواتر به‌ بڕیاری ئه‌و کرایه‌ پێته‌‌ختی ده‌وڵه‌تی جمهوری کوردستان، له‌ دایک بووه‌. له‌ 10ی خاکه‌لێوه‌ی 1947 دا له‌ سێداره‌ دراوه‌.

ئه‌م هه‌موو مه‌ودا زه‌مانی و مه‌کانییه‌، که‌چی ئه‌و هه‌موو وێکچوونه‌! هه‌ر ده‌ڵێی ده‌ردی مرۆڤه‌کان و کۆمه‌ڵگاکانی مرۆڤی سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌کانیان، له‌ ناوه‌رۆکدا وه‌ک یه‌ک وان و پێشه‌وایانیشیان خاوه‌نی ئاکار و تایبه‌تمه‌ندیی نێزیک له‌ یه‌کن:
1 – سوقرات و پێشه‌وا، هه‌ر دووکیان، رێگایه‌کیان هه‌ڵبژارد که‌ پڕمه‌ترسی بووه‌ و خۆشیان لێی ئاگادار بوون. «ئانکساگوراس»ی مامۆستای سوقرات، ئه‌وی له‌ مه‌ترسیی فه‌لسه‌فه‌ له‌و رۆژگاره‌دا ئاگادار کرده‌وه‌. سوقرات به‌ هێندی نه‌گرت و سه‌ری له‌ رێ دانا. قازی محه‌ممه‌د له‌ چاره‌نووسی ئه‌و سه‌رکردانه‌ی ویستوویانه‌ کورد بکه‌نه‌ ده‌وڵه‌ت و له‌ بنده‌ستی «عه‌جه‌م» رزگاری بکه‌ن، ئاگادار بوو. له‌و چاره‌نووسه‌ نه‌رپرینگایه‌وه‌. له‌و رێگایه‌دا چووه‌ سه‌ر دار.
2 – سوقرات و قازی محه‌ممه‌د، هه‌ردووکیان پێشه‌وای کۆمه‌ڵگای خۆیان بوون. سوقرات له‌ جیاتی گه‌ڕان به‌ دووای پرسیارگه‌لی دابڕاو له‌ ژیاندا، له‌ دووی پرسیار له‌ بارودۆخی ژیان وێڵ بوو. «خۆت بناسه»‌ی کردبووه‌ دروشمی خۆی. هه‌روه‌ها پێی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داه‌گرت که‌: «ژیانێک که‌ پێداچوونه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی تێدا نه‌بێ، بایه‌خی نییه‌». قازی محه‌ممه‌د له‌ کۆمه‌ڵگای خێڵه‌کیی ئه‌و ده‌م له‌ سه‌رده‌می رمێنی «ئه‌سپی کوێت» و «زینی چاک» و «تانجیی راوکه‌ر»دا عه‌وداڵی سه‌روه‌ریی نه‌ته‌وه‌یی بوو و نه‌ته‌وه‌که‌ی بۆ بڕیاری گه‌وره‌ و تاکه‌کانی بۆ خوێندن ده‌نگ دا.
3 – سوقرات و قازی محه‌ممه‌د، هه‌ردووکیان له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی زۆردار و زاڵم و گه‌نده‌ڵ راسان. ته‌سلیمی واقع و ده‌ربه‌ستی پارسه‌نگی هێز نه‌بوون و حه‌ولی گۆڕینی واقعیان دا. هه‌رتکیان له‌م رێگایه‌دا گیانیان به‌خت کرد.
4 – هه‌ردووکیان بیر و وته‌ و کرداریان له‌ پێناو به‌ها و بایه‌خی گرینگتر و گه‌وره‌تر له‌ خۆیان و له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان بووه‌. وته‌ و کرداره‌کانیان هیچ ده‌سکه‌وتێکی شه‌خسی بۆ به‌دیی نه‌هێنان. ئه‌وه‌ی بوویان له‌ سه‌ریان دانا. سه‌ر و ماڵ!
5 – هه‌ردووکیان، له‌ ئاخاوتن و ده‌ربڕیندا لێهاتووییه‌کی تایبه‌تیان هه‌بووه‌. سوقرات له‌ «ئاگورا» واته‌ له‌و گۆڕه‌پانانه‌ی یۆنانی کۆن که‌ شوێنی کڕین و فرۆشی که‌لوپه‌ل و پێداویستییه‌کانی ژیان بوونه‌‌، قسه‌کانی خۆی ‌ده‌کرد‌. وته‌کانی ئه‌و ئه‌وه‌نده‌ سه‌رنجڕاکێش بوون که‌ له‌ هه‌را و هوریای «ئاگورا» دا، بیسه‌ریان هه‌بووه‌. قازی محه‌ممه‌د له‌ قسه‌کردندا رسته‌ی کورت و پڕنێوه‌رۆکی به‌کار هێناوه و به‌ ئارامی دوواوه‌. وته‌ و راوێژی قازی محه‌ممه‌د به‌رده‌نگه‌که‌ی خستووه‌ته‌ ژێر کاریگه‌رییه‌وه‌. هێزی مه‌نتقی قسه‌کانی، له‌ باس و گفتگۆدا سه‌ری خستووه‌. سیمای قازی محه‌ممه‌د “پێغه‌مبه‌ر ئاسا” وه‌سپ کراوه‌.
6 – سوقرات و پێشه‌وا، هیچکامیان بیر و بۆچوون و قسه‌کانی خۆیانیان نه‌کردووه‌ته‌ نووسراو. ‌سوقرات ئه‌وه‌‌نده‌ی کات بۆ قسه‌ له‌گه‌ڵ خه‌ڵک له‌ شه‌قامه‌کانی ئاتێن ته‌رخان کرد که‌ ده‌رفه‌تی نووسینی ده‌ست نه‌که‌وت.
قازی محه‌ممه‌د له‌و رۆژه‌وه‌ پێگه‌یشتبوو، له‌ «مه‌حکه‌مه»ی قازی عه‌لی دانیشت و کاته‌کانی خۆی بۆ چاره‌سه‌رکردنی کێشه‌ی خه‌ڵک ته‌رخان کرد. له‌ ده‌می دامه‌زراندن و ‌ پاش دامه‌زراندنی کۆماریش، هه‌موو ژیانی خۆی بۆ راگرتن و سه‌رخستنی ئه‌و کیانه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌ ته‌رخان کرد. له‌ زۆربه‌ی بۆنه‌کاندا قسه‌ی کردوه‌. هه‌زاران جڵد کتێبی له‌ کتێبخانه‌که‌ی‌دا هه‌بوو. به‌ڵام فریای نووسین نه‌که‌وت.
7 – سوقرات و پێشه‌وا، هه‌ردووکیان هوشیارانه‌ ده‌رفه‌تی ئه‌وه‌یان هه‌بووه‌ بڕۆن و وڵات جێ بهێڵن. نه‌ڕۆیشتوون و ماونه‌ته‌وه‌. مانه‌وه‌یان راوه‌ستان و سوور بوون له‌ سه‌ر هه‌ڵوێست بووه‌، نه‌ک ته‌سلیم و خۆ به‌ده‌سته‌وه‌دان.
8 – سوقرات و پێشه‌وا هه‌ردووکیان که‌ گیراون، رێگای ده‌ربازبوون له‌ به‌ند و مه‌رگیان هه‌بووه‌، چ به‌ لێبوردونخوازی له‌ ده‌سه‌ڵاتداران و چ به‌ هه‌ڵاتن له‌ زیندان. هیچکامیان، ئه‌و رێگایانه‌یان نه‌گرتووه‌ته‌به‌ر. ئه‌و رۆژانه‌ی که‌ سوقرات له‌ زیندان چاوه‌ڕێی به‌ڕێوه‌چوونی حوکمه‌که‌ی کردووه‌، دۆستانی سه‌ریان لێ داوه‌. «کریتون»ی هاوڕێی پێی ده‌ڵێ ‌” نه‌خشه‌یه‌کی بۆ هه‌ڵاتن له‌ زیندان بۆ کێشاوه‌ و هه‌موو زیندانبانه‌کانی رازی کردووه‌ که‌ رێ له‌ هه‌ڵاتنی نه‌گرن”. سوقرات قبووڵی ناکا. زۆر ئاماژه‌ هه‌ن ده‌یسه‌لمێنن که‌ ئه‌گه‌ر پێشه‌وا، ویستبای له‌ زیندان ده‌رباز ده‌کرا. هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر داوای لێبوردنی له‌ «شاهه‌نشا» کردبا، حوکمی مه‌رگی له‌ سه‌ر خۆی لاده‌برد. به‌ڵام ئاماده‌ نه‌بوو، خه‌ڵکه‌که‌ی جێبهێڵێ؛یان بۆ رزگارکردنی خۆی کڕنۆش بۆ دوژمن به‌رێ. هه‌ر دوو کیان مه‌رگیان به‌ چۆکدا هێنا‌.
9 – سوقرات و پێشه‌وا، هه‌ردووکیان دادگاکه‌یان به‌ گاڵته‌ گرتبوو. ئه‌وان به‌رگری له‌ خۆیان و بیر و باوه‌ڕیان ده‌که‌ن و زانیویانه‌ که‌ ئه‌وه‌ «بێدادگا»یه‌ و عه‌داڵه‌تی تێدا نییه‌. سوقرات له‌و‌ بێدادگایه‌دا جۆرێ دواوه‌ که‌ وه‌ک بڵێی پۆلی وانه‌کانی فه‌لسه‌فه‌ی‌ بووه‌. سوقرات پێشنیار ده‌کا‌ له‌ جیاتی حوکمی ئێعدام، سه‌باره‌ت به‌و خزمه‌تانه‌ی کردوویه‌، خه‌ڵات بکرێ! هه‌رچی سه‌باره‌ت به‌ پێشه‌وایه‌، «سه‌روان شه‌ریفی» به‌ بنه‌ماڵه‌که‌ی ده‌ڵێ:” ئه‌وه‌ قازی محه‌ممه‌ده‌ ‌ دادگا، دادگایی ده‌کا”.
10- سوقرات و پێشه‌وا هه‌ردووکیان به‌ هێمنی و وره به‌رزی‌ و دڵنیاییه‌وه‌ به‌ره‌و مه‌رگ چوون. ئه‌وان پێیان وانه‌بووه‌ به‌و چاره‌نووسه‌، تووشی شکست و فه‌نا بوون. ئه‌وان زیندووترینی زیندووه‌کانن. سوقرات چه‌ن ساتێک به‌ر له‌ هه‌ڵقوڕاندنی پیاڵه‌ ژاره‌که‌ له‌ کۆڕی دۆستانیدا ده‌ڵێ:«ته‌نیا ئه‌وانه‌ی ژیانێکی نزم و چه‌په‌ڵیان هه‌یه‌ وا ده‌زانن مه‌رگ کۆتایی هه‌موو شته‌کانه‌. به‌ڵام من له‌سه‌ر ئه‌و باوه‌ره‌م ئه‌وانه‌ی به‌ شه‌ره‌فه‌وه‌ ژیاون، له‌ جیهانی راسته‌قینه‌دا وه‌رده‌گیرێن». ئه‌و هه‌روه‌ها ده‌ڵێ:«ئێستا ئیتر رێگای ئێمه‌ له‌ یه‌ک جیا ده‌بێته‌وه‌، من بۆ لای مه‌رگ و ئێوه‌ به‌ره‌و ژیان. ئه‌وه‌ که‌ کام رێگا باشتره‌ ته‌نیا خوا ده‌زانێ و به‌س.»
پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د، له‌ دواساته‌کانی ژیانیدا، وه‌سیه‌تنامه‌که‌ی نووسیوه‌. داڕشتن و نێوه‌رۆکی وه‌سیه‌تنامه‌که‌ی باری هێمنیی دڵ و ده‌روونی ده‌رده‌خه‌ن. پێشه‌وا ده‌نووسێ:«به‌و خوایه‌ من سه‌رکه‌وتووم، چ نێعمه‌تێک و چ سه‌رکه‌وتنێک له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ که‌ ئێستا من له‌ رێگه‌ی گه‌ل و میلله‌ت و وڵاته‌که‌مدا، سه‌ر و ماڵ و گیانم داده‌نێم. باوه‌ڕ بکه‌ن من خۆم له‌ دڵمه‌وه‌ ئاره‌زووم بوو ئه‌گه‌ر مردم، به‌ مه‌رگێک بمرم که‌ له‌ حوزوری خوا و ره‌سووڵی خوا و گه‌ل و میلله‌ته‌که‌مدا رووسوور بم؛ بۆ من ئه‌و مه‌رگه‌ سه‌رکه‌وتنه‌!»
ته‌نیا ئه‌وانه‌ی ژیانێکی نزم و چه‌په‌ڵیان هه‌یه‌، وا ده‌زانن مه‌رگ کۆتایی هه‌موو شته‌کانه‌…. قازی محه‌ممه‌د سوقراتی زه‌مان بوو!

ژێنێڕاڵ حسەین یەزدانپەنا

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *